۱۱ روز از ماه ربیعالاول گذشته است و جامعه اسلامی در آستانه میلاد سراسر نور پیامبر رحمت(ص)، بیش از هر زمان به بازخوانی مرام و سیره آن حضرت نیاز دارد. در این روزهای پربار معنوی، دغدغه اصلی اهل معرفت، صیانت از درون و ثباتقدم در مسیر بندگی است. دعای نهم صحیفه سجادیه با محوریت توبه حقیقی و مهار نفس، نقشهراهی دقیق برای این عروج معنوی ترسیم میکند. در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین محمدرضا اعوانی، صحیفهپژوه و پژوهشگر دینی، ابعاد تربیتی این دعا و راههای اتصال جان به سرچشمه هدایت نبوی را واکاوی کردهایم.
پیوند بهار ربیع با احیای یاد پیامبر(ص) در صحیفه سجادیه
حجتالاسلام اعوانی با اشاره به قرار داشتن در روزهای منتهی به میلاد سراسر نور پیامبر اکرم(ص) و ضرورت زنده نگه داشتن یاد و سیره آن حضرت، درخصوص ظرایف تاریخی و تربیتی صحیفه سجادیه توضیح میدهد: امام سجاد(ع) در شرایطی دعا را به عنوان قالب اصلی تبیین معارف اسلامی انتخاب کردند که جامعه آن روزگار دچار دوری از سیره نبوی شده بود. در آن فضای تاریخی، نام و یاد حضرت رسول(ص) رو به فراموشی میرفت و تعظیم شعائر دینی کمرنگ شده بود. حضرت با آگاهی کامل از این شرایط، بند بند دعاهای صحیفه را با درود بر پیامبر(ص) و خاندان پاکش آغاز کردند تا بار دیگر مرجعیت فکری و معنوی آنان را در جامعه احیا کنند. این رویکرد هوشمندانه یادآور این حقیقت است که تمام داشتههای اخلاقی و دینی جوامع بشری مرهون هدایت حضرت ختمیمرتبت(ص) است و بدون اتصال به این سرچشمه نورانی، حرکت در مسیر صلاح ممکن نخواهد بود.
وی در ادامه میافزاید: آغاز دعا با صلوات در کلام امام سجاد(ع)، علاوه بر ابعاد تعلیمی، نشاندهنده احترام عمیق به مقام والای رسالت است؛ بهویژه در ماه ربیعالاول که بهار صلوات و یادکرد حضرت رسول(ص) است، این پیوند معنای عمیقتری مییابد. حضرت در ابتدای دعای نهم میفرمایند: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَسِرْ بِنَا إِلَی مَحْبُوبِکَ مِنَ التَّوْبَةِ، وَأَزِلْنَا عَنْ مَکْرُوهِکَ مِنَ الْإِصرَارِ» یعنی خدایا بر محمد و آل او درود فرست و ما را به سوی توبه که محبوب تو است هدایت کن و از اصرار بر آنچه ناپسند میداری بازدار. این آموزه والا به ما یادآوری میکند حفظ پیوند با پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) در سایه پیروی عملی از دستورات الهی و دوری از رفتارهای ناپسند محقق میشود.
حقیقت استغفار و اشتیاق به توبه در ربیع
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه طلب مغفرت در مکتب اهلبیت(ع) صرفاً منحصر به افراد گناهکار نیست، توضیح میدهد: این طلب مغفرت نشاندهنده عظمت ایمان و معرفت انسان نسبت به پروردگار است. هرچه شناخت انسان از جلال و کبریای الهی بیشتر شود، کوچک بودن خود و نقص در اعمالش را بیشتر درک میکند. به همین دلیل، انبیا و اولیای الهی با وجود عصمت کامل، بیش از دیگران به استغفار میپرداختند. این درخواست آمرزش برخاسته از احساس تقصیر در برابر عظمت بیانتهای پروردگار است. قرآن کریم نیز در آیات متعدد، بندگان را به این بازگشت معنوی دعوت کرده و از زبان پیامبران میفرماید: «یَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ»(سوره هود، آیه ۵۲) یعنی ای قوم من، از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به سوی او بازگردید.
حجتالاسلام اعوانی خاطرنشان میکند: امام سجاد(ع) در دعای نهم صحیفه سجادیه، توبه را یک اشتیاق درونی و حرکتی عاشقانه به سوی پروردگار معرفی میکنند. جامعه امروز که درگیر اضطرابهای فراوان است، بیش از هر زمان دیگر به این بازگشت آرامشبخش نیاز دارد. وقتی انسان به ضعفهای خود معترف میشود و به آغوش رحمت الهی پناه میبرد، بار سنگین خطایا از دوش او برداشته میشود. اکنون در میانه بهار ربیع و در آستانه میلاد سراسر نور پیامبر اعظم(ص)، بهترین فرصت برای تجدید عهد با اولیای الهی و تمرین این بازگشت معنوی فراهم شده است تا روح خود را از آلودگیهای رفتاری و اخلاقی پاکسازی کنیم.
اطاعت و توبه مستمر؛ معنای حقیقی پیوند با سیره نبوی
این صحیفهپژوه با اشاره به مفاهیم عمیق قرآن درباره توبه و تقارن آن با ایام متعلق به پیامبر اکرم(ص) در ماه ربیعالاول ادامه میدهد: خدای متعال در قرآن کریم توبهکنندگان را محبوب خود دانسته است. در انتهای آیه ۲۲۲ سوره بقره میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ» یعنی همانا خداوند کسانی را که بسیار توبه میکنند و پاکیزگان را دوست دارد. به کار رفتن واژه تواب که صیغه مبالغه است، نشان میدهد خداوند درهای رحمتش را همواره باز نگه داشته تا انسانها با هر بار لغزش، فوراً ناامیدی را کنار بگذارند و به سوی او بازگردند. پیامبر اکرم(ص) نیز که الگو و اسوه کامل بشریت است و در این ماه بیش از هر زمان به سیره ایشان توجه داریم، بنا بر روایات معتبر اصول کافی، روزانه بارها عبارت «أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ» را بر زبان جاری میکردند تا درس عملی بازگشت دائمی به خدا را به امت خویش بیاموزند.
وی در ادامه تصریح میکند: براساس آموزههای اسلامی، ثمره مستقیم یاد خدا، جلب رحمت و عنایت ویژه پروردگار است. آیه ۱۵۲ سوره بقره میفرماید: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِی وَلا تَکْفُرُونِ» یعنی پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس گویید و ناسپاسی نکنید. حقیقت توبه نیز چیزی جز یاد خدا و بازگشت به مسیر اطاعت نیست. امیرالمؤمنین(ع) در حکمت ۹۶ نهجالبلاغه، ملاک واقعی دوستی و محبت پیامبر(ص) را که از اصلیترین جلوههای ماه ربیعالاول است، اطاعت از فرمانهای الهی میدانند و میفرمایند: «إِنَّ وَلِیَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَإِنْ بَعُدَتْ قَرَابَتُهُ وَإِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَی اللَّهَ وَإِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ» یعنی دوست محمد(ص) کسی است که خدا را اطاعت کند، هرچند پیوند نسبی او دور باشد و دشمن محمد(ص) کسی است که خدا را نافرمانی کند ،هرچند خویشاوند نزدیک او باشد. این کلام والا نشان میدهد ادعای دوستی با پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) در گرو پایبندی عملی به ارزشهای اخلاقی و دینی است.
ثبات قدم در میانه ربیع با رهایی از هواهای نفسانی
حجتالاسلام اعوانی با تأکید بر اینکه ایام مبارک ربیعالاول، فصل عمل و پیادهسازی دستاوردهای معنوی است، مبارزه با اصرار بر خطایا را یکی از محورهای اصلی دعای نهم صحیفه سجادیه دانسته و میگوید: اصرار بر رفتار نادرست، انسان را از مسیر رشد بازمیدارد و درنهایت به بیتفاوتی در برابر ارزشها میکشاند. امام سجاد(ع) در این دعا از پایداری بر خطایا به خدا پناه میبرند و خروج از این دام را منوط به جلب توفیق الهی میدانند. نفس انسان اگر تحت تربیت اخلاقی قرار نگیرد، دوباره متمایل به آسانی و تمایلات ناپسند میشود. قرآن کریم در آیه ۵۳ سوره یوسف از زبان حضرت یوسف(ع) به این حقیقت اشاره کرده و میفرماید: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی» یعنی همانا نفس بسیار به بدی امر میکند مگر آنکه پروردگارم رحم کند.
او تأکید میکند: امام سجاد(ع) در بند سوم دعای نهم با جملاتی بسیار دلنشین، راه نجات از تمایلات ناپسند درونی و حفظ نورانیتِ کسبشده را واگذاری امور به پروردگار میدانند و میفرمایند: «فَمِلْ بِنَا إِلَی مَا یُرْضِیکَ، وَاطْرَحْ عَنَّا مَا یُسْخِطُکَ، وَلَا تُخَلِّ بَیْنَ نُفُوسِنَا وَخِیَارِهَا، فَإِنَّهَا مُخْتَارَةٌ لِلْبَاطِلِ إِلَّا مَا رَحِمْتَ» یعنی ما را به آنچه خشنودی تو در آن است متمایل کن و از آنچه موجب خشم تو است دور گردان و ما را با نفسمان و اختیاراتش تنها مگذار، چرا که نفس متمایل به باطل است، مگر آنکه تو رحم کنی. انسان برای دستیابی به موفقیتهای معنوی و اخلاقی در این آغاز دوباره، نیازمند توفیق الهی است، همانگونه که حضرت شعیب(ع) در آیه ۸۸ سوره هود فرمود: «وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ» یعنی توفیق من تنها به دست خداست، بر او توکل کردم و به سوی او بازمیگردم.
اقرار به ضعف؛ رمز ماندگاری معنویت
این پژوهشگر صحیفه سجادیه در پایان با اشاره به ضرورت استمرار مسیر بندگی در بهار ربیع یادآور میشود: کلید جلب مغفرت و رحمت پروردگار، تواضع و اعتراف صمیمانه به ضعفها در پیشگاه الهی است. تا زمانی که انسان خود را بینیاز ببیند یا به اعمال خویش مغرور باشد، زمینه رشد معنوی در او فراهم نمیشود. امیرالمؤمنین(ع) در مناجات شعبانیه این واقعیت را به زیبایی بیان کرده و میفرمایند: «وَجَعَلْتُ الْإِقْرَارَ بِالذَّنْبِ إِلَیْکَ وَسِیلَتِی» یعنی خدایا اقرار به گناه در پیشگاهت را وسیله توسل خود قرار دادم. همچنین در کتاب شریف اصول کافی و در باب الثناء قبل الدعاء، از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُخْرِجُ عَبْدًا مِنْ ذَنْبٍ إِلَّا بِالْإِقْرَارِ» یعنی به خدا سوگند هیچ بندهای از گناه بیرون نمیرود مگر با اقرار و اعتراف در پیشگاه خدا.
حجتالاسلام اعوانی در پایان خاطرنشان میکند: حضرت سجاد(ع) در فرازهای پایانی دعای نهم، با اقرار به ضعف نژاد بشر میفرمایند: «اللَّهُمَّ وَإِنَّکَ مِنْ ضُعْفٍ خَلَقْتَنَا، وَعَلَی وَهْنٍ بَنَیْتَنَا، وَمِنْ مَاءٍ مَهِینٍ ابْتَدَأْتَنَا، فَلَا حَوْلَ لَنَا إِلَّا بِقُوَّتِکَ، وَلَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِعَوْنِکَ» یعنی خدایا تو ما را از ضعف آفریدی و بنیاد ما را بر سستی نهادی و از نطفهای بیمقدار آغازمان کردی، پس هیچ دگرگونی و نیرویی برای ما نیست مگر به قدرت تو و هیچ قوتی نداریم مگر به یاری تو. پذیرش این حقیقت که انسان بدون عنایت الهی هیچ قدرتی ندارد، روحیه تواضع و همدلی را در جامعه تقویت میکند. بازخوانی این آموزهها در میانه بهار ربیع و آستانه میلاد پیامبر(ص) میتواند بهترین توشه معنوی برای حفظ نورانیت دلها در طول سال و در جریان زندگی روزمره باشد.
نظر شما